સન્ડે સ્પેશિયલ

સંસ્કૃતની સુવાસથી આકરુંદ પ્રાથમિક શાળાને મહેકાવતાં દર્શનાબેન રાજગોર

              કેટલાક શિક્ષકો વિષય ભણાવે છે, કેટલાક શિક્ષણ આપે છે; પરંતુ બહુ ઓછા એવા શિક્ષકો હોય છે, જે પોતાના વિષયને વિદ્યાર્થીઓના જીવનનો હિસ્સો બનાવી દે છે. પી. એમ. શ્રી આકરુંદ આદર્શ પ્રાથમિક શાળાનાં શિક્ષિકા દર્શનાબેન રાજગોર આ જ શ્રેણીના શિક્ષક છે. સંસ્કૃત જેવી પ્રાચીન અને ગહન ભાષાને બાળકના હાસ્ય, વાતચીત, પ્રાર્થના અને સંસ્કારો સાથે જોડીને તેમણે આકરુંદ શાળાના વાતાવરણમાં એક એવી સુવાસ પાથરી છે, જે માત્ર વર્ગખંડ પૂરતી સીમિત નથી રહી. સંસ્કૃત તેમની માટે માત્ર એક વિષય નથી. પિતાના જ્ઞાનનો વારસો છે, અભ્યાસની સાધના છે,  અને આજે તેમના શિક્ષણકાર્યનું ધ્યેય બની ગયું છે.

દર્શનાબેનનું મૂળ વતન પાટણ જિલ્લાનું સમી. પરંતુ તેમનું બાળપણ અમદાવાદની જ્ઞાનસભર ધરતી પર પસાર થયું. તેમના પિતાશ્રી નર્મદા શંકર રાજગોર અમદાવાદની સોલા ભગવત વિદ્યાપીઠમાં અધ્યાપક તરીકે સેવાઓ આપતા હતા. તેઓ સંસ્કૃતના પ્રકાંડ પંડિત ! અને વેદાંત જેવા ગહન વિષયમાં પીએચ.ડી. પ્રાપ્ત કરી હતી. ઘરનું વાતાવરણ જ એવું હતું કે જ્યાં સામાન્ય વાતચીતમાં પણ શાસ્ત્રોની સુગંધ આવતી હોય, સંસ્કૃતના શ્લોકો, શાસ્ત્રીય ચર્ચાઓ અને ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાની વાતો વચ્ચે દર્શનાબેનનું બાળપણ ઘડાયું. કદાચ એટલે જ સંસ્કૃત તેમની પાસે ભણવા માટે આવેલો વિષય નહોતો; સંસ્કૃત તો તેમના જીવનમાં બાળપણથી જ શ્વાસની જેમ વણાઈ ગયું હતું.

       અમદાવાદની જ્ઞાનદા ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલમાં ધોરણ ૧થી ૧૨ સુધી અભ્યાસ કર્યા બાદ તેમણે સોલા ભગવત વિદ્યાપીઠમાં સંસ્કૃત વિષય સાથે બી.એ., એમ.એ. અને બી.એડ.નો અભ્યાસ કર્યો. પુરાણ જેવા વિશાળ અને ગહન વિષયમાં તેમણે ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. અભ્યાસ પ્રત્યેની એકાગ્રતા, સતત મહાવરો અને જ્ઞાન મેળવવાની તીવ્ર ઝંખનાએ તેમને એમ.એ.માં ગોલ્ડ મેડલ અપાવ્યો. 

વર્ષ ૨૦૧૫માં તેઓ પાટણ જિલ્લાના સાંતલપુર પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે જોડાયા. પરિવારથી દૂર રહેવાની પરિસ્થિતિ તેમને અનુકૂળ ન આવી અને આશરે આઠ મહિના બાદ તેમણે નોકરી છોડી. વર્ષ ૨૦૧૬માં બનાસકાંઠા જિલ્લાના ડીસા તાલુકાની શાળામાં સેવા સ્વીકારી. પરંતુ મનમાં સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠમાં શિક્ષક તરીકે જોડાવાનું સ્વપ્ન જીવંત હતું. એ આશાએ તેમણે આ નોકરી પણ છોડી. સંજોગો જોકે ફરી સામે આવ્યા. ટેકનિકલ કારણસર સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠની શિક્ષક ભરતીમાં સ્ટે આવી ગયો અને તેમની એ અપેક્ષા અધૂરી રહી.

વર્ષ ૨૦૧૭માં તેઓ બનાસકાંઠા જિલ્લાના કાંકરેજ તાલુકાની આરણીવાળા પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે જોડાયા. અહીં તેમણે સતત સાત વર્ષ સુધી પોતાની ફરજને માત્ર નોકરી નહીં, પરંતુ શિક્ષણસેવા તરીકે નિભાવી. અને પછી ૧૮ માર્ચ, ૨૦૨૫—તેમની શિક્ષણયાત્રાનું એક નવું પ્રકરણ. આકરુંદ શાળા તેમની નવી કર્મભૂમિ બની.

આકરુંદમાં પગ મૂક્યા પછી દર્શનાબેને જાણે પોતાના મનની એક જૂની ઈચ્છાને નવી પાંખો આપી. સંસ્કૃતને માત્ર પાઠ્યપુસ્તકના પાનાંમાં રાખવાને બદલે તેમણે તેને બાળકોની રોજિંદી દુનિયામાં લાવવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં કદાચ શબ્દો અજાણ્યા લાગ્યા હશે, ઉચ્ચારણ અઘરું લાગ્યું હશે; પરંતુ શિક્ષકનો પ્રેમ અને ધીરજ હોય ત્યાં અઘરું પણ સરળ બની જાય છે. બાળકો સંસ્કૃત બોલવા પ્રેરાયા. નાનાં-નાનાં સંવાદો સંસ્કૃતમાં થવા લાગ્યા. ભાષા હવે માત્ર લખવાની કે યાદ કરવાની વસ્તુ ન રહી; બાળકો તેને બોલવા લાગ્યા, સાંભળવા લાગ્યા અને માણવા લાગ્યા.

શાળાની પ્રાર્થનાસભામાં પણ આ પરિવર્તનની સુંદર ઝલક જોવા મળે છે. બાળકો સંસ્કૃત પ્રાર્થના કરે છે, અને શ્લોકોના ઉચ્ચારથી સમગ્ર વાતાવરણને જાણે શાસ્ત્રીય સ્પર્શ મળે છે. 

    આકરુંદ શાળાની એક વિશેષ પ્રવૃત્તિ છે—ભગવદ્ ગીતાનો એક શ્લોક કંઠસ્થ કરાવી તેને વાલીઓ સુધી પહોંચાડવો. શાળામાં શીખેલો પાઠ બાળક પોતાના પરિવાર સુધી લઈ જાય છે. એટલે શિક્ષણ વર્ગખંડની ચાર દીવાલોમાં બંધ રહેતું નથી; તે ઘર સુધી પહોંચે છે, વાલીઓ સુધી પહોંચે છે અને ધીમે ધીમે પરિવારના વાતાવરણમાં પણ પોતાનું સ્થાન બનાવે છે.

આ પ્રવૃત્તિ પાછળ દર્શનાબેન તથા ચિરાગભાઈની સતત મહેનત છે. બાળકોના કંઠમાં શ્લોક અને ઘરમાં તેના સંસ્કાર—આ બંને વચ્ચેનું આ સુંદર જોડાણ શિક્ષણની સાચી શક્તિનો પરિચય કરાવે છે.

     દર્શનાબેન માટે બાળક માત્ર વિદ્યાર્થી નથી. દરેક બાળકમાં કોઈક અજાણી શક્તિ છુપાયેલી છે—કોઈમાં વાણીની, કોઈમાં કળાની, કોઈમાં સ્મરણશક્તિની તો કોઈમાં સર્જનાત્મકતાની. આથી સહઅભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ તેઓ બાળકોને સતત પ્રોત્સાહિત કરે છે. ભાગ લેવા માટે હિંમત આપે છે, ભૂલ થાય તો ફરી પ્રયાસ કરવા પ્રેરે છે અને સફળતા મળે ત્યારે આત્મવિશ્વાસ વધારે છે. શિક્ષકના એક પ્રોત્સાહક શબ્દથી બાળકના વ્યક્તિત્વમાં જે પરિવર્તન આવે છે, તેનું મૂલ્ય કોઈ ગુણપત્રકમાં માપી શકાતું નથી.

દર્શનાબેનના જીવનમાં સંસ્કૃત પ્રત્યેનો પ્રેમ એકલવાયો નથી. તેમના જીવનસાથી નિસર્ગ ઉપાધ્યાય પણ સંસ્કૃતના પ્રકાંડ પંડિત છે. મોડાસા નજીક બોલુંદ્રા ખાતે આવેલી સંસ્કૃત વિદ્યાલયમાં તેઓ પ્રધાન આચાર્ય તરીકે સેવાઓ આપી રહ્યા છે. સંસ્કૃત વિષયમાં તેમણે અનેક પુસ્તકોનું લેખન પણ કર્યું છે.

    એક તરફ પિતાશ્રી પાસેથી મળેલા સંસ્કારો અને બીજી તરફ જીવનસાથી સાથેની સંસ્કૃતસાધનાની સહયાત્રા—દર્શનાબેનના જીવનમાં સંસ્કૃત જાણે બે કાંઠે વહેતી નદી બની ગયું છે. એટલે જ કદાચ તેઓ સંસ્કૃતને માત્ર શીખવતા નથી; તેને જીવે છે.

     દર્શનાબેનના પ્રયાસોથી આકરુંદ શાળામાં સંસ્કૃતને નવું સ્થાન મળ્યું છે. બાળકો સંસ્કૃત બોલે છે, ગીતો ગાય છે, શ્લોકો યાદ કરે છે અને પ્રાર્થનામાં તેને રજૂ કરે છે. આ બધું જોઈને લાગે છે કે સંસ્કૃત હવે અહીં કોઈ એક વિષય નથી રહ્યું—તે શાળાના દૈનિક જીવનનો એક સુંદર અંશ બની રહ્યું છે. 

સંસ્કૃતની આ અવિરત સાધનાને, શિક્ષણ પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠાને અને આકરુંદના બાળકોમાં જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવતી તેમની સેવાભાવનાને હૃદયપૂર્વક નમન.

- ઈશ્વર પ્રજાપતિ 

9825142620