સન્ડે સ્પેશિયલ

સાયકલ પર ફેરી કરવાથી માંડી કેન્દ્રના મંત્રી સુધીની જીવનસફરના પ્રજાપ્રિય યાત્રી  દિનશા પટેલ.

અખંડ ભારતના શિલ્પી લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જન્મ જયંતીએ ગત રોજ ‘સરદાર વલ્લભભાઇ સ્મૃતિ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ  દ્વારા મહાનુભાવોની ઉપસ્થિતિમાં દિનશા પટેલનું “સરદાર રત્ન” એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. આ ગૌરવવંતી ઘડીએ આવો તેમના જીવન ઝરમર પર એક નજર કરીએ.

 સાંપ્રત સમયમાં રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર એકબીજાના જાણે પર્યાય શબ્દો બની ગયા છે. આવા સમયમાં અણીશુદ્ધ પ્રમાણિક અને નિષ્ઠાવંત રાજનેતાની વાત નીકળે ત્યારે ખેડાની ખમીરવંતી ધરતીના પનોતાપુત્ર આદરણીય દિનશા પટેલનું નામ અગ્રીમ હરોળમાં મુકવું જ પડે. સાવ સાધારણ ખેડૂત પરિવારમાં જન્મીને સંઘર્ષો-પડકારો ભર્યા જીવનપથ પર મક્કમ ચાલે આગળ ધપી, જનસેવાને પોતાનું એકમાત્ર જીવનધ્યેય બનાવી દીધું. કદી કલ્પ્યા જ ન હોય તેવા ચડાવ-ઉતાર, કારમા આઘાતો, કુદરતની આકરી કસોટીઓ  અને અપ્રતિમ સફળતા જેવા અનેક અણધાર્યા વળાંક લેતી દિનશા પટેલની  જીવનયાત્રા કોઈ ફિલ્મી પટકથાથી જરાય ઉતરતી નથી.

પિતા ઝવેરભાઈ અને માતા હીરાબાના ખોરડે ૨૫ મે ૧૯૩૭ ના રોજ વડોદરા જિલ્લના ઇટોલા ગામે દિનશા પટેલનો જન્મ થયો. તેમના પિતા મધ્યપ્રદેશના અશોક નગર પાસેના ગુના ગામે ખેતી કરતા. મધ્ય પ્રદેશનો એ વિસ્તાર પણ ઘણો પછાત હતો. ભણતરની કાંઈ સુવિધા મળે નહિ. પિતા ઝવેરભાઈ ભલે ખેતી કરતા પણ ભણતરનું મૂલ્ય સુપેરે સમજતા એટલે પાંચ વર્ષના બાળ દિનશાને નડિયાદ રહેતાં તેમનાં ફોઈ કાશી ફોઈ ત્યાં ભણતર માટે મોકલી આપ્યા. ફોઈ તો ઘણા વર્ષો પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા હતાં. પરંતુ ફુઆ ફુલાભાઈએ તેમના સાળાના પુત્રને ઉછેરવાની અને ભણવવાની જવાબદારી પ્રેમથી ઉપાડી લીધી. દિનશા પટેલ નડીયાદ આવ્યાના માંડ પાંચ છ માસ વીત્યા હશે ત્યારે તેમનાં  માતા હીરાબાનું સર્પદંશથી મૃત્યુ થયું.  બાળ વયે માતાની ઓથ ગુમાવી. એટલી કુમળી વયે માતા ગુમવ્યા કે માતાની મુખાકૃતિ કેવી હતી, દિનશા પટેલને આજે તેનું સ્મરણ નથી કે  નથી માતાની તસવીર ! જરા વિચારો. માતાનો ચહેરો જ યાદ ન હોય એ અંતરની વેદના કેવી હશે !

ફુઆના નાના ભાઈ ડાહ્યાભાઈનાં પત્ની લલીતાબેને બાળ દિનશાને માતા જેવો પ્રેમ આપી લાલનપાલન કરી ઉછેર્યા. દિનશા પટેલ નડિયાદ મ્યુનિસિપલની શાળામાં અભ્યાસ કરતા. એ દરમિયાન બીજા ધોરણ હતા ત્યારે નાટકમાં ભાગ લીધો અને શેઠ શગાળશાનું પાત્ર ભજવ્યું. એ પાત્રની અમીટ છાપ તેમના હૃદયમાં ઝીલાઈ. શેઠ શગાળશા જેમ જ અન્ય માટે ઘસાઈ છુટવાની ભાવના સાહજિક આત્મસાત થઈ.

બાળપણથી રમતગમતનો પણ જબરો શોખ. ક્રિકેટ તેમની પ્રિય રમત હતી. દિનશા પટેલે તેમનું માધ્યમિક શિક્ષણ સરસ્વતી હાઈસ્કૂલ ડભાણ ભાગોળ, નડિયાદમાં લીધું. વર્ષ ૧૯૫૫ માં મેટ્રિક થયા. એ પછીના વર્ષે ૧૯૫૬ માં ફુઆ ફુલાભાઈનું અવસાન થયું. અને તેના બે વર્ષ પછી વર્ષ ૧૯૫૮ માં પિતા ઝવેરભાઈ પણ અનંત યાત્રાએ ચાલી નીકળ્યા.જીંદગી એકપછી એક આકરી કસોટી લેતી જતી હતી. ઘરની પરિસ્થિતિ તો સાવ સામાન્ય હતી. જીવન નિર્વાહનો સંઘર્ષ તો યથાવત જ હતો. પણ પરિસ્થિતિ સામે હાર માની હાથ જોડી બેસે તો દિનશા શાના ! નડિયાદ આસપાસના ગામોમાં મિત્ર સાથે સાયકલ લઈને ચાની ભૂકી, પાવડર, રકાબી, ખાંડની ફેરી કરતા. સાયકલ લઈને આખો મલક ખુંદી વળ્યા. એ સમયે જાત જાતના લોકોનો પરિચય કેળવાયો અને જીવનના અનુભવોનું ભાથું બંધાતું ગયું. ત્યાર બાદ સાહસ કરી ટ્રક લાવી  ટ્રાન્સપોર્ટના ધંધામાં ઝંપલાવ્યું. જાતે ટ્રક પણ ચલાવી ફેરા કરતા. એક ફેરાએ માંડ ૨૦-૨૫ રૂપિયા મળતા. સાથે કોન્ટ્રાક્ટરનું કામ પણ કરતા થયા.   

          કોલેજના અભ્યાસ દરમિયાન મહાગુજરાતની ચળવળે જોર પકડ્યું હતું. વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં અભ્યાસ છોડી મહા ગુજરાતની ચળવળમાં  સામેલ થઇ ગયા. અને જાહેર જીવનમાં પગરણ માંડ્યા. વર્ષ ૧૯૬૭ માં બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ નડિયાદ વિધાનસભા બેઠક પરથી ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારે નડિયાદના યુવાનોનું સંગઠન રચી યુવાન દિનશા પટેલે ચૂંટણી તંત્રનું સફળતા પૂર્વક  સંચાલન કરી બતાવ્યું. એ ચૂંટણીમાં બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલનો વિજય થયો. બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી બન્યા ત્યારે દિનશા પટેલ લોકસેવાના કાર્યોમાં સતત વ્યસ્ત રહેવા લાગ્યા. રાજકારણમાં રહી જનસેવા કરવાની ખેવના તમના અંતરમાં વસી ગઈ.

દિનશા પટેલ વર્ષ ૧૯૬૮ માં ભારતીબેન સાથે લગ્નગ્રંથી જોડાયા. સાલસ અને વિનમ્ર સ્વભાવનાં ભારતીબેન દિનશાના નાજુક સમયમાં અડીખમ બની પડખે ઉભાં રહ્યાં, પરંતુ લગ્નના માત્ર ચાર વર્ષ બાદ ભારતીબેનની બન્ને કીડની કામ કરતી બંધ થઇ ગઈ. ૧ લી એપ્રિલ ૧૯૭૧ ના રોજ ભારતીબેને આ ફાની દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું. દિનશા પટેલના  જીવનમાં ગમગીની છવાઈ ગઈ. તે સમયે તેમનાં સાસુ ગંગાબા તેમનાં મા બનીને રહ્યાં. તમણે જ પુત્રવત જમાઈ દિનશાને આગ્રહ કરી પુનઃ લગ્ન કરાવ્યાં.   ૨૨ ઓક્ટોબર ૧૯૭૨ અને શરદ પૂર્ણિમાના દિવસે દિનશાનાં લગ્ન કુંદનબેન સાથે થયાં. ગંગાબા માટે કુંદનબેન તેમની દીકરી જેવાં જ નીવડ્યાં.

જાહેર જીવનમાંલોક સેવા માટે અહર્નિશ દોડતા રહેવું તેમનો સ્વભાવ જ બની ગયો હતો. અને એટલે જ વર્ષ ૧૯૭૨ માં નડિયાદ નગરપાલિકાની ચૂંટણી માટે યુવાનોએ તેમને પ્રોત્સાહિત કર્યા. વોર્ડ નંબર ૪ માં તેઓ બિનહરીફ ચૂંટાયા તે તેમની  લોકપ્રિયતાનું પ્રમાણ હતું. વર્ષ ૧૯૭૫ માં ગુજરાતમાં કોંગ્રેસ સામે જનતા મોરચો રચાયો હતો. તે સમયે ઇન્દિરાજીની બોલબાલા હતી. નડીયાદમાં ટીકીટ કોને આપવી તે સવાલ હતો. મોરારજી દેસાઈના સાનિધ્યમાં બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલે દિનશા પટેલની શક્તિ, જનસેવા અને લોકપ્રિયતાની વાત કરી. પરિણામ સ્વરૂપે દિનશા પટેલને સૌ પ્રથમવાર નડિયાદ વિધાનસભાની ટીકીટ આપવામાં આવી. અને તેઓ નડિયાદ વિધાનસભા બેઠક પરથી વિજય બન્યા. એ પછી ક્યારેય તેમને પાછું વળી જોયું નથી. સત્તા પર આવ્યા પછી પણ તેઓ હંમેશા જમીન સાથે જોડાયેલા જ રહ્યા. લોકો સાથેના સંપર્ક વધુ ગાઢ બન્યા.

ઇન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી સમયે દિનશા પટેલ જય પ્રકાશ નારાયણના સંપર્કમાં આવ્યા.તેમણે નડિયાદના સંતરામ મંદિરના મેદાનમાં જયપ્રકાશ નારાયણની સભા રાખેલી. તેનું સફળ સંચાલન દિનશા પટેલે કરેલું. તેના પરિણામે ૩૧ જુલાઈ ૧૯૭૬ ના રોજ રાત્રે બાર કલાકે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. ‘મીસા’(કાયદો) હેઠળ તેમને અન્ય રાજકીય આગેવાનો સાથે ૧૭૮ દિવસ સાબરમતી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા.   જેલના અનુભવે તેમને તોડ્યા નહિ પરંતુ વધુ મજબૂત અને દૃઢ નિશ્ચયી બન્યા.

વર્ષ  ૧૯૭૫ થી શરૂ કરેલી વિધાનસભાના સભ્ય તરીકેની તેમની વિજય યાત્રા વણથંભી આગળ વધતી જ રહી. વર્ષ ૧૯૭૫ થી  ૧૯૯૫ સુધી સતત પાંચ વખત એટલે કે ૨૨ વર્ષ વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે જીત એક યશકલગી સમાન છે. વર્ષ ૧૯૯૦ થી ૧૯૯૫ માં દિનશા પટેલ PWD ના મંત્રી બન્યા ત્યારે તેમના વિભાગનું બજેટ વિના વિરોધે પાસ થઇ જતું. તેમના મંત્રીકાળ દરમિયાન ૬૫૦૦ કિલોમીટરના ગ્રામ માર્ગો બનાવ્યા. રાજ્યમાં ૧૦ થી વધુ સરકારી બહુમાળી ઈમારતો ઉભી કરી. રાજ્યમાં અદ્યતન અતિથી ગૃહો નું રીનોવેશન કરાવ્યું, અમદાવાદ – વડોદરા વચ્ચેના એક્ષપ્રેસ હાઈવેનું ૭૫ ટકા કામ તેમના સમયમાં જ થયું.  આ સફળતા પાછળ તેમની નિષ્ઠા, કામ કરવાની ધગશ રહેલી છે. અચરજની વાત તો એ છે કે તેઓ બાંધકામ મંત્રી હતા ત્યારે રાજ્યનાં તમામ સર્કિટ હાઉસ તેમના વિભાગ હેઠળ આવતાં હતાં તેમ છતાંયે પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ સર્કિટ હાઉસમાં ઉતર્યા હોય તો તે પોતે જ તેનું ભાડું ચૂકવી દેતા.

દિનશા પટેલ રાજકારણમાં હોવા છતાં એમની માથરાવટી મેલી થઇ નથી. અણીશુદ્ધ પ્રમાણિક રાજનેતા તરીકે પોંખાયા છે. એમની પાસે મદદે આવનાર કરાયા પક્ષનો છે એવું ક્યારેય જોયું નથી. આવનાર વ્યક્તિ ભીડમાં છે, માણસ છે એ રીતે જ તેઓ વિચારે છે. દિનશા પટેલ સાચા અર્થમાં લોકોના માણસ છે.

દિનશા પટેલની કર્તવ્ય નિષ્ઠા અને અપ્રતિમ  લોકપ્રિયતાના કારણે વર્ષ ૧૯૯૬માં ૧૧ મી લોકસભા માટે ખેડા બેઠકની ટીકીટ ફાળવી.  અને જ્વલંત વિજય પ્રાપ્ત કરી દિનશા પટેલ દિલ્હી  લોકસભામાં ગયા. નડિયાદ નગરપાલિકાથી શરૂ થયેલી વિજય યાત્રા નગર, રાજ્ય અને એ પછી  દેશ સુધી વિસ્તરી રહી. ૧૯૯૬ થી ૨૦૦૯ સુધી લોકસભામાં મજબૂત રીતે પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું. આ વર્ષો દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ફલક પર અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ પદો પર રહી માર્ગદર્શન કર્યું. તો સાથે  ક્રન્દ્રના મંત્રી તરીકે જે પણ ખાતાની જવાબદારી મળી તેમાં પારદર્શિતાથી આમુલ પરિવર્તન આણી એક ઉત્કૃઠ ઉદાહરણ પૂરું પડ્યું.

કેન્દ્રમાં પેટ્રોલીયમ રાજ્યમંત્રી તરીકે પદ સંભાળ્યા બાદ ગુજરાતના નાના ઉદ્યોગો અને ફર્ટીલાઈઝરનાં કારખાનાં માટે ગેસ સપ્લાય કરવાનો પ્રશ્ન તેમણે ઉકેલી નાખ્યો. સ્મોલ કેપ ઇન્ડસ્ટ્રી અને ખડી મંત્રી તરીકે નાના ઉદ્યોગોના પ્રશ્નો ઉકેલી નાખ્યા. દેશના ગરીબો અને કાપડ વણાટના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા સેકડો પરિવારોને રોજગારી માટેની વ્યવસ્થા ઉભી કરી. દિલ્હી સંસદના પટાંગણના મુખ્ય પ્રવેશ દ્વાર પાસે સરદાર પટેલની પ્રતિમા મુકાવવામાં તેમનો ફાળો નોંધપાત્ર રહ્યો.અમદાવાદ શહેરના એઈર પોર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના એઈર પોર્ટ બનાવવામાં પણ તેમણે મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો.   ર્ષોથી અટવાયેલા ગુંચવણ ભર્યા પ્રશ્નો દુરંદેશી અને  કુનેહથી દિનશા પટેલે ઉકેલી દેશને નવી રાહ ચીંધી બતાવી.

રાજકારણમાં પડેલાઓ ભાગ્યે જ પોતાના ખિસ્સામાંથી દાન આપે છે, પરંતુ દિનશા પટેલ જ્યારથી ધારાસભ્ય કે સાંસદસભ્ય બન્યા ત્યારથી તેમને મળતા વેતનમાંથી વિવિધ સંસ્થાઓને દાન આપતા રહ્યા છે. દિનશા પટેલને ધારાસભ્ય તરીકે ગાંધીનગરમાં જે પ્લોટ મળતો તે પ્લોટ પણ તેમણે લીધો નથી.   

શૂન્યમાંથી સર્જન કેવી રીતે કરવું તેની આગવી દૃષ્ટિ દિનશા પટેલ પાસે છે. પ્રજા લક્ષી કામોને વ્યવહારિક બનવી વિકાસની ગતિને વેગ કઈ રીતે આપવો તેવી કોઠાસૂઝ તેમની પાસે છે. નવ દાયકા જેવું સુદીર્ધ જીવન કાળ વટાવી ચુકેલા દિનશા પાટેલ આજે પણ ગુજરાતની સુખ્યાત સંસ્થાઓમાં સક્રિય છે. કેટલીક સંસ્થાઓમાં તો આજે પણ અધ્યક્ષ તરીકે માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા છે. તેમના અંગત સચિવ ઘનશ્યામભાઈ પટેલ અને વિનયભાઈ સેવાકાર્યોમાં આજે પણ ખડેપગે તૈયાર છે.  

કોઈ રાજનેતા પર કોઈ વિદ્યાર્થી લાઘુશોધ નિબંધ તૈયાર કરે એવું ભાગ્યેજ બને છે પરંતુ ભરત પ્રેમજીએ “દિનશા પટેલનું રાજકીય નેતૃત્ત્વ” વિષય આધારિત લાઘુશોધ નિબંધ તૈયાર કરી ઉમદા કાર્ય કર્યું છે. ભરત પ્રેમજીએ તૈયાર કરેલા લાઘુશોધ આધારિત “દિનશા પટેલનું રાજકીય નેતૃત્ત્વ” નામનું પુસ્તક રાજનીતિમાં આવવા ઈચ્છતા યુવાઓ માટે આશીર્વાદરૂપ બની રહેશે.

(સંદર્ભ : દિનશા પટેલનું રાજકીય નેતૃત્ત્વ – ભરત પ્રેમજી)

-      ઈશ્વર પ્રજાપતિ 

9825142620